iz knjige 'Paraćin', Branko Peruničić, 1980.

Srednjevekovni Paraćin

Trg Paraćin pominje se prvi put u povelji kneza Lazara, pisanoj izmedju 1372. i 1389. godine, kojom on daruje manastiru Lavri u Petruškoj oblasti, osim sela i imanja, još i “TRG PARAĆINOV BROD”. Slično tome i monahinja Evgenija (odnosno kneginja Milica), u svojoj povelji iz 1398. godine, poklanja pomenutom manastiru Lavri neku zemlju, koja se nalazi “U TRGU PARAĆINU“. A u povelji Djuradja Brankovića, iz 1452. godine, daje se manastiru “TRG PARAĆIN S PANADJUROM”. U šesnaestom veku Paraćin se navodi kao varoš naseljena turskim spahijama. Znatno šire informacije o Paraćinu pruža nam turski putopisac Evlija Čelebija, koji je 1661. godine proputovao kroz Srbiju. Došavši u Paraćin, Evlija je zabeležio sledeće:

“Ovu je tvrdjavicu podigao na reci Crmnici srpski kralj Lazo. Po položaju svome, ona je jaka. Ona je opala bila, ali ju je Sulejmanov vezir ponovo podigao. Zauzima prostor oko 800 koraka. Ima svoga komandanta, 40 vojnika, barutni magacin i topove carske. Svake večeri, posle sviranja trube, vojnici čuvaju stražu. Ova je tvrdjavica veoma potrebna na ovom velikom drumu, gde krstare okoreli hajduci-ustanici. Crmnica, što teče pored same tvrdjavice, izvire iz planina Aladža Hisarskih (kruševackih) i utice u Moravu. Iako je ova reka mala ipak se na konju prebroditi ne može. Južno od tvrdjavice je grad, gde je Rustem-Paša, vezir Sulejman-Hana, podigao jedan veliki han i 160 kuća vojničkih. A mati Gazi Sulejman - Hana podigla je jednu džamiju. K'nal'- Zade, iz Aladža Hisara, ima tu svoj hamam, 20 dućana, vinograde i vrtove. Haladža Hisar (Kruševac) je udaljen odavde za jedan dan hoda ka jugu.
Zemljište je vrlo plodno i nekad je ovde proizvodjen pirinač. Prema tome ovo bi mesto moglo da bude napredno; klimat je dobar. Ovde ima veoma mnogo lepih mesta za provodjenje i lov, ali šta to vredi, kad se niko ne odaje obdelavanju zemlje, te ona stoji večito pusta. Ustavši rano izjutra, podjemo opet na zapad, preko vrletnih mesta i predjemo veliku reku Moravu. Po našem mišljenju Paraćin su osnovali Srbi i dali mu ime po imenu srpskog vlastelina na čijem je posedu (vlastelinstvu) poniklo prvobitno naselje. PREMA TOME, VLASTELIN SE ZVAO PARAKIN, ODNOSNO PREMA ISTORIJSKOJ EVOLUCIJI NAŠEG JEZIKA – PARAĆIN. STOGA SE U REČENOJ POVELJI KNEZA LAZARA ZA BROD (PRELAZ) NA RECI CRNICI KAŽE: “PARAKINOV BROD”, ZATO ŠTO PRIPADA VLASTELINU PARAKINU, A NE TRGU ILI NASELJU PARAKINU. Da je ovo tačno potvrduje i sam Čelebija, kada za Paraćin, još u početku svoje beleške veli, da je ovu tvrdjavicu podigao na reci Crnici srpski kralj Lazo.

Čelebiju je, naravno, interesovalo: za vreme čije vladavine je podignuta tvrdjava odnosno naselje Paraćin. Njega nije zanimalo kako se zvao vlastelin na čijoj je zemlji utvrdjenje napravljeno.

Naposletku, Paraćin je srpsko ime, istina retko, koje se davalo muškarcima. U svom “Riječniku” Vuk Stefanović Karadžić je zapisao :

“ Izadje vila iz Peći,
Puštila kose niz pleći,
čeka sina PARAĆINA,
Dok joj dodje iz Rudina
I donese kupu vina. ”

Za vreme austrijske vladavine u Srbiji od 1717. godine, Paraćin je bio sedište resavskog dištrikta (sreza). Džamija, koju je u Paraćinu podigla bila majka sultana Sulejmana Veličanstvenog, bila je preobraćena u crkvu.